نقد و بررسی تخصصی مهدی موعود
معرفی کتاب مهدی موعود (عج)
دومین اثری که در بررسی کتابهای معتبر پیرامون علائم ظهور و شناخت امام زمان (عج) باید به آن پرداخت، کتاب «مهدی موعود» است. این اثر ارزشمند، در واقع ترجمهٔ فارسی جلد سیزدهم از کتاب عظیم «بحارالأنوار» اثر محدث بزرگ دورهٔ صفوی، علامه محمدباقر مجلسی است که به قلم رسا و شیوای استاد علی دوانی به زبان فارسی برگردانده شده است.
این اثر حاوی گزارشهای تفصیلی با محتوای تاریخی و روایی از زندگانی، غیبت، علائم ظهور و حکومت جهانی حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) است و به عنوان یک مرجع جامع حدیثی برای خوانندگان فارسیزبان شناخته میشود.
چرا علامه مجلسی و این اثر اهمیت ویژهای دارند؟
علامه محمدباقر مجلسی یکی از بزرگترین و تأثیرگذارترین محدثان تاریخ شیعه است که با تألیف مجموعهٔ عظیم «بحارالأنوار»، نقش بیبدیلی در حفظ، جمعآوری و تدوین میراث روایی و حدیثی اهل بیت (ع) ایفا کرد. بخشهایی از این دائرهالمعارف بزرگ که به طور اختصاصی به موضوع امام مهدی (عج)، دوران غیبت، علائم آخرالزمان و حکومت جهانی حضرت میپردازد، بعدها در قالب این کتاب با عنوان «مهدی موعود» در اختیار علاقهمندان قرار گرفت.
باید توجه داشت که این اثر یک تألیف مستقلِ کلاسیک به قلم مستقیم علامه مجلسی با این عنوان نیست؛ بلکه یک گردآوری و ترجمهٔ موضوعی بسیار ارزشمند و حدیثمحور است که از پشتوانهٔ عظیم علمی و سندیت والای «بحارالأنوار» بهره میبرد و برای آشنایی اولیه با مهدویت و همچنین مراجعات پژوهشی، منبعی فوقالعاده مفید به شمار میرود.
پاسخ به اساسیترین پرسشهای ذهنی منتظران
هر فردی که به ضرورت عقل یا در اثر تحقیقات و مطالعات خویش، به لزوم پیروی از امام زمان (عج) معتقد شود، در اولین قدمهای مسیر شناخت آن بزرگوار با پرسشهای بنیادی و متعددی روبرو میشود؛ پرسشهایی از قبیل:
حضرت مهدی (ع) را چگونه باید شناخت؟
آیا ذکری از ایشان در قرآن کریم به میان آمده است؟
خداوند متعال، پیامبر اکرم (ص) و پیشوایان معصوم (ع) دربارهٔ او چه گفتهاند؟
نامهای گوناگون، لقبها و کنیههای ایشان چه مفهومی دارند و چه سرّی در آنها نهفته است؟
سیره، اخلاق و اوصاف ظاهری و معنوی آن حضرت چگونه است؟
برای دستیابی به پاسخهایی مستدل، پذیرفتنی و قانعکننده در برابر این پرسشها، هیچکس بینیاز از مطالعه و تحقیق در روایات اصیل نیست و کتاب مهدی موعود، دقیقاً در همین راستا و برای پاسخگویی به این نیاز ضروری تدوین شده است.
معماری محتوا و ۵ بخش محوری کتاب مهدی موعود
از آنجایی که این کتاب بر اساس جلد ۱۳ بحارالأنوار تدوین شده، محتوای آن دارای یک ساختار منسجم و دستهبندیشدهٔ حدیثی است. خلاصهای از مباحث اصلی این شاهکار روایی را میتوان در ۵ محور کلی زیر خلاصه کرد:
۱. ولادت و اثبات وجود (سیرهٔ شخصی): بررسی وقایع پیرامون ولادت، پنهانی بودن میلاد برای در امان ماندن از گزند دشمنان، تأیید ولادت توسط نزدیکان امام حسن عسکری (ع) و شیعیان خاص، و همچنین اثبات امامت در سن کودکی با استفاده از قیاس با پیامبران پیشین (نظیر حضرت عیسی و حضرت یحیی که در کودکی به مقام نبوت و رسالت رسیدند).
۲. ماجرای غیبت و فلسفهٔ آن: شرح جزئیات غیبت صغری (نایبان خاص و نامههای امام به آنها) و غیبت کبری (با تمرکز بر مفهوم «خوف» و «امتحان شیعیان»). در این بخش تأکید میشود که غیبت امام بر اساس مصلحتی الهی است که حکمت واقعی آن تنها پس از ظهور آشکار خواهد شد.
۳. علائم و نشانههای ظهور (حوادث آخرالزمان): جذابترین و مفصلترین بخش کتاب که علامه مجلسی روایات بسیار زیادی را در آن گردآوری کرده و به دو دسته تقسیم میشود:
علائم حتمی: شرح با جزئیاتِ حوادث قطعی مانند خروج سفیانی، صیحهٔ آسمانی، قتل نفس زکیه، قیام یمانی و دجال.
علائم غیرحتمی: بررسی انحطاط اخلاقی، فتنههای سیاسی و تغییرات و دگرگونیهای اجتماعی که جهان پیش از ظهور به خود میبیند.
۴. یاران و ویژگیهای حکومت جهانی: بررسی خصوصیات یاران خاص امام (۳۱۳ نفر) و ترسیم سیمای جامعهٔ آرمانی پس از ظهور؛ از جمله برتری عقل مردم، توزیع عادلانهٔ ثروت و ریشهکنی فقر، و پیشرفت خیرهکنندهٔ علم و دانش در زمان حکومت عدل جهانی.
۵. ادعیه، زیارات و توقیعات: توجه ویژه به جنبهٔ عاطفی و ارتباط قلبی با امام؛ شامل نحوهٔ دعا کردن برای تعجیل در فرج، زیارتهای مخصوص (مانند دعای ندبه و زیارت آل یاسین) و توقیعات (نامهها و پیامهای) صادر شده از ناحیهٔ مقدسهٔ امام زمان (ع).
نگاهی به تنوع بینظیر سرفصلها و ابواب کتاب
برای درک گستردگی و جامعیت علمی این اثر، کافی است نگاهی به برخی از عناوین و ابواب ۳۶ گانهٔ این کتاب بیندازیم:
باب ۱ تا ۴: ولادت حضرت ولیعصر (ع) و سرگذشت مادر بزرگوارشان، نامها، لقبها و کنیهها، وجه نهی از بردن نام مخصوص ایشان، و صفات بارز و علامات خجستهٔ حضرت.
باب ۵ و ۶: آیاتی از قرآن کریم که در روایات اهل بیت به ظهور امام زمان (ع) تأویل شده است؛ و آنچه شیعه و سنی از قول خداوند متعال و پیامبر اکرم (ص) راجع به قائم آل محمد (ص) نقل کردهاند.
باب ۷ تا ۱۵: اختصاص روایات منقول از تکتک معصومین؛ از روایات امیرالمؤمنین علی (ع)، امام حسن (ع) و امام حسین (ع) گرفته تا احادیث صادقین (ع)، امام رضا (ع) و احادیث صادر شده از امام هادی و امام حسن عسکری (ع).
باب ۱۶ تا ۲۵: اخبار کاهنان به ظهور، گفتار شیخ طوسی راجع به اثبات غیبت، شباهتهای سنن پیامبران با امام زمان (ع)، اخبار معمّرین (طولانیعمران) تاریخ بشر برای پاسخ به مخالفان غیبت طولانی، معجزات، سفرای غیبت صغری، مدعیان دروغین بابیت، کسانی که حضرت را دیدهاند و علت غیبت و چگونگی انتفاع مردم از وجود ایشان.
باب ۲۶ تا ۳۶: امتحان شیعیان در زمان غیبت و منع از تعیین وقت ظهور، فضیلت انتظار فرج و تکالیف شیعیان، دیدارکنندگان حضرت در غیبت کبری و زمان نزدیک به ما، علامات ظهور مانند آمدن سفیانی و دجال، روز قیام و وقایع پس از آن، سیرت و اخلاق و احوال یاران حضرت، وقایع جهان طبق روایت مفضل بن عمر، پیرامون رجعت، جانشینان مهدی موعود (ع) و توقیعات شریفه.
چرا باید کتاب مهدی موعود را مطالعه کنیم؟
ارزش فوقالعادهٔ این کتاب در این است که مجموعهای فشرده، مستند و قابلدسترسی از هزاران حدیث و روایت مهدوی را در یکجا ارائه میدهد. این اثر برای خوانندهٔ فارسیزبان، بهترین و هموارترین راه برای ورود به مباحث تخصصی مهدویت است و تصویری بسیار جامع، منسجم و دقیق از نگاه روایی شیعه به امام زمان (عج) و حوادث آخرالزمان میسازد.
این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد میکنیم؟ مطالعهٔ این کتاب موثق را به طلاب علوم دینی، پژوهشگران، عموم شیعیان و تمام علاقهمندانی که به دنبال یک منبع روایی اصیل و بدون تحریف دربارهٔ مهدویت هستند، پیشنهاد میکنیم.
برشی خواندنی از کتاب مهدی موعود
برای درک قلم جذاب استاد علی دوانی در ترجمهٔ روایت تاریخی میلاد و سرگذشت مادر گرامی امام زمان (عج)، به این بخش از کتاب توجه کنید:
«هنگامی که امام حسن عسکری در عنفوان شباب بود و رشد و کمال سنی مینمود، یک شاهزاده خانم از اهالی بیزانس موسوم به نرگس و یا نرجس خاتون او را در عالم رؤیا دید. این بانوی معظمه در عالم خواب از جانب حضرت فاطمة الزهراء، یعنى مادر ائمّه اطهار به دین اسلام تشرف یافت و کیش معنویت را پذیرفت؛ یعنی مذهبی را قبول کرد که روزی بین عموم افراد در جهانی نوین و در زیر فلکی نوین، صلح و صفا برقرار خواهد نمود. نرجس خاتون در عالم رؤیا امام جوان را زیارت مینماید تا نامزدی را که قسمت و نصیب او شده بود، بشناسد… در این موقع حضرت مسیح دختر خود را به ذریه حضرت محمد (ص) میدهد و آنگاه در اعماق وجود این زوج و زوجه جوان وحی و الهام ربّانی انجام میپذیرد. برای وصال و اتصال این زوج و زوجه مطهره چند سالی بیش وقت لازم نبود و پس از آن نرجس خاتون برای پیوستن به نامزد خود، یعنی به امامی که در عالم رؤیا دیده بود به طیب خاطر رضا داد، جزو اسیران به بازرگانی که با کشتی…»