شناخت بزرگان دین و فرزانگانی که عمر خود را در مسیر بندگی و تقرب به حق سپری کردهاند، چراغ راه زندگی ماست. در میان چهرههای درخشان شیعه، سید بن طاووس نامی است که با زهد، تقوا، کرامات و آثار بینظیرش در حوزه دعا و زیارات شناخته میشود. او نه تنها فقیهی برجسته بود، بلکه با تألیف آثار گرانبهایی چون مهج الدعوات و اقبال الاعمال، گنجینهای از معارف اسلامی را برای نسلهای بعد به یادگار گذاشت. در این مقاله از آلا شاپ قصد داریم نگاهی دقیق به زندگینامه این عالم بزرگ داشته باشیم و یکی از معتبرترین میراثهای دعایی منسوب به اهل بیت (ع)، یعنی حرز امام جواد (ع) را بررسی کنیم.
نسب و خاندان نورانی سید بن طاووس
سید رضیالدین، علی بن موسی بن جعفر بن طاووس حسنی حلی، مشهور به سید بن طاووس، در ۱۵ محرم سال ۵۸۹ هجری قمری در شهر حله عراق چشم به جهان گشود. او از نوادگان پاک امام حسن مجتبی (ع) بود و از سمت پدر و مادر به خاندانی بزرگ از علمای شیعه پیوند داشت؛ پدرش موسی بن جعفر از محدثان نامدار بوده و مادرش دختر ورام بن ابی فراس بن حمدان، از بزرگان امامیه بود. مادر پدرش نیز نوه شیخ طوسی است.
به دلیل این اصالت ریشهدار از سوی پدر و مادر، به ایشان لقب «ذوالحسبین» دادهاند. همچنین لقب «طاووس» را از جد هفتم خود، محمد بن اسحاق که از سادات جلیلالقدر مدینه و به دلیل سیمای نورانی به طاووس معروف بود، به ارث برد.
تربیت در چنین خانواده اصیلی باعث شد فرزندان ایشان نیز درخشش ویژهای داشته باشند؛ دختر اولشان، شرفالأشراف، در ۱۲ سالگی و دختر دومشان، فاطمه، پیش از ۹ سالگی حافظ کل قرآن کریم شدند و سید به آنها و برادرانشان اجازه روایت کتاب امالی شیخ طوسی را عطا کرد. این عالم وارسته و چهره برجسته شیعه، پس از سالها تلاش پربار در عرصه علم و معنویت، سرانجام در سال ۶۶۴ هجری و در سن ۷۵ سالگی در بغداد دار فانی را وداع گفت.
زهد، تقوا و مقامات معنوی سید بن طاووس
سید بن طاووس در زهد و تقوا اشتهار داشت. ایشان همواره مراقب گفتار و کردار خود بود تا جایی که او را «سید اهل مراقبه» میگفتند. علامه حسینی طهرانی میگوید: «استاد ما علامه طباطبایی دو نفر از علمای اسلام را بسیار احترام می نمود و از آنها با عظمت یاد می نمود یکی سید بن طاووس و دیگری سيد بحر العلوم.» تمام تلاش ابن طاووس، ذکر و یاد خدای متعال بود. وی به فرزندش وصیت میکند به دنبال علمی که خداوند او را موظف به فراگیری آن نکرده نرود و از مطالعه کتابی که او را از یاد خداوند باز می دارد پرهیز کند.
سید از عبادت لذت میبرد و جشن تکلیف از افتخارات ایشان است. وقتی پانزده سالش تمام شد و وارد سال شانزدهم شد، گفت باید شاکر باشم که تا دیروز لایق محضر الهی نبودم که خدا با من سخن بگوید؛ لایق نبودم جزو خطاب يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا باشم، خداوند چیزی از من بخواهد، به من فرمان بدهد و من اطاعت کنم اما از امروز به حدی رسیدم که خدای سبحان به من دستور میدهد با من حرف میزند مرا مخاطب قرار میدهد و این روز عيد من است. لذا جشنی گرفت و عده ای را دعوت کرده پذیرایی کرد و شیرینی داد. مردم گفتند چه جشنی است؟ گفت جشن تشریف است نه تكليف من مشرّف شدم نه مکلّف؛ چون هیچ سختی ندارد، شرافت است.
سید بن طاووس که فقیهی نام آور و از مفاخر علمای شیعه است، نخستین کسی بود که برای فرزند خود «محمّد» جشن تکلیف گرفت و در این خصوص رساله ای با عنوان «التشریف بتعریف وقت التکلیف» نوشت. او در این رساله به همه کسانی که به شَرَف تکلیف نایل می شوند، توصیه های ارزشمندی دارد و در قسمتی از آن بدین گونه سخن می گوید: «سزاوار چنین است که روز تشرّف به شرف تکلیف را از بزرگ ترین اعیاد قرار دهد؛ زیرا که آن اصل و اساس تمام اعیاد است، هم در دنیا و هم در آخرت، و سایر اعیاد فرع آن هستند. پس باید این روز را حفظ نموده و وقت و ساعت تشرف به تکلیف را ضبط نماید که در هر سال در چنین روزی به شکر واهبِ اعظم و مدح و ثنای مالک ارحم الراحمین و مدح او قیام نموده و به وظیفه عبودیت و بندگی بپردازد و به اهل حاجت و بینوایان تصدّق نماید چنانکه شایسته سایر ایام سرور و بشارت و اعیاد است.»
وی بسیار اهل احتیاط بود و از نشستن بر مسند فتوا خودداری نمود. ایشان از پذیرش مسند قضاوت نیز پرهیز نمود. وقتى المستنصر بالله، خليفه عباسی پیشنهاد منصب فتوا، نقابت سادات، حتى وزارت سفارت و….. را به او داد نپذیرفت و در پاسخ فرمود اگر من در جهت مصلحت شما عمل کنم باید رابطه خویش را با خداوند قطع نمایم و اگر بر اساس اوامر الهی و عدل و انصاف حرکت نمایم خاندان سفیران و وزرای تو آن را تحمل نخواهند کرد.» او به دلیل ترس از گرفتار شدن به دنیا از ازدواج با دختر نصیر الدین ناصر بن مهدی وزیر خلیفه ناصر عباسی امتناع ورزید و از حله به کاظمین رفت.
یکی دیگر از مسائلی که سید را متمایز ساخته، عشق وصف ناشدنی و ارتباط تنگاتنگ وی با امام عصر است. محدث نوری پس از ذکر یکی از ملاقاتهای سید با امام زمان می نویسد: «در موارد متعددی از کتب سید خصوصا كشف المحجة ظاهر است که باب ملاقات با امام عصر برای وی مفتوح بوده است. سید بن طاووس به مرحله ی از ایمان و تقوا رسیده بود و به دیانت خود ایمان داشت که پیروان ادیان دیگر را به مباهله دعوت مینمود چنانکه خود می گوید: «من بعضی از یهود و نصاری که علناً دین اسلام را انکار می کردند دعوت به مباهله کردم که دیگر برای هر کسی که از این مباهله مطلع می شود شبهه ای باقی نماند؛ اما آنها حاضر نشدند زیرا اگر مباهله میکردند یا باید اسلام را می پذیرفتند و یا مغلوب می گشتند.»
علامه طهرانی از استادش علامه محمد حسن طباطبایی نقل مینماید ما روح بسیاری از علماء را حاضر کردیم و سؤالاتی نمودیم مگر روح دو نفر را که نتوانستیم احضار کنیم، یکی روح مرحوم سید بن طاووس و دیگری روح مرحوم سید مهدی بحر العلوم. این دو نفر گفته بودند ما وقف خدمت حضرت امیر المؤمنين هستیم و ابداً مجالی برای پائین آمدن نداریم.» علامه حسن زاده درباره سید میگوید: «آن جناب در کتاب شریف اقبال فرموده است: من بدون استهلال و رجوع به جدول تقویم از اول ماه و هلال آن باخبرم و نیز از لیلة القدر آگاهی دارم.»
آثار علمی و ویژگیهای منحصربهفرد تألیفات سید
کمیت و کیفیت آثار علمی از مولفه های شناخت جایگاه علمی افراد است. سید ابن طاووس حدود ۵۰ اثر تألیف نمود. یکی از امتیازات سید بن طاووس دسترسی به منابع متقدم بود زیرا وی کتابخانه ای غنی داشت که حدود ۱۵۰۰ اثر در آن وجود داشت و از جدش به ارث برده بود و به گفته خودش تمام آن کتاب ها را مطالعه کرده یا درس گرفته بود و در تألیف آثار خویش از آنها استفاده نمود. همین علت باعث شد مطالب کتاب مهج الدعوات نیز به طور مستقیم از آثار گذشتگان نقل گردد که خود اعتباری مضاعف به این کتاب بخشیده است.
مهج الدعوات از آخرین تألیفات سید بن طاوس است که در سال ۶۶۲ هـ ق؛ یعنی دو سال قبل از وفات ایشان به پایان رسیده است. لذا این کتاب از این جنبه اعتبار خوبی دارد. کتاب مهج الدعوات دارای چند فصل است، فصل اول آن به حرزهای معصومان اختصاص دارد. کتاب حرزهای مأثور، پژوهشی است که به بررسی متن حرزهای معصومین، ترجمه و شرح حرزها، بیان معانی لغات، آثار هر حرز و آداب استفاده و تهیه آنها پرداخته است. به عزیزانی که علاقهمند به مطالعه دقیقتر و جامعتر در مبحث حرز هستند، خواندن کتاب حرزهای مأثور را پیشنهاد میکنیم.
تخصص و ویژگیهای بینظیر تألیفات سید بن طاووس
بدیهی است آثاری که یک متخصص در رشته خود تالیف نماید از استحکام و قوت بیشتری برخوردار است. سید بن طاووس گرچه فقیه، ادیب و شاعر بود اما در موضوع ادعیه و زیارات تخصصی ویژه داشت و اکثر تالیفات وی در این رشته می باشد. یکی از مسائلی که تبحر و تسلط کامل سید بر مباحث را نشان میدهد چرک نویس نداشتن کتابهای وی است. بسیار نادر هستند کسانی که بتوانند بدون چندبار نوشتن و پاک کردن و حذف و اضافه مطلبی را چنین دقیق و صحیح بنویسند. سيد بن طاووس در آخر اقبال الاعمال می گوید: «کتاب هایی که در دعا نوشته ام بر عادت و روش اهل تصنیف و تألیف نبوده و در نزد من چیزی به نام چرک نویس نمی باشد.» و در آخر سعد السعود می نویسد: «این کتاب نیز مانند سائر مصنفات ما بر طبق عادتی که داریم چرک نویس ندارد بلکه چرک نویس و پاک نویس آن یکی است.»
سید بن طاووس وقتی دعاهایی را که متون آنها شبیه یکدیگر است نقل می کند، علت تکرار آن حرز را بیان نموده و این خود نشانگر تسلط کامل وی بر مطالب کتاب است به عنوان مثال وقتی دعایی با عنوان «و من ذلك دعاء الصادق لما استدعاه المنصور مرة سابعة» را نقل میکند می گوید: «گرچه این حرز را قبلا ذکر کردیم اما به دلیل اضافاتی که در متن دارد آن را دوباره بیان میکنیم.»
کتاب مهج الدعوات و منهج العبادات از برترین کتابهای دعایی شیعه است. این اثر در قرن هفتم هجری توسط سید بن طاووس تالیف گردیده است. روایت و سند حرز امام جواد (علیه السلام) که جزء مشهورترین و مجرب ترین حرزها نزد علما و بزرگان است در این اثر ارزشمند آمده است.
سید بن طاووس از نگاه خاورشناسان
اِتان کُلْبِرْگ (Etan Kohlberg)، شیعهپژوه و اسلامشناس اسرائیلی که آثار او را نقطه عطفی در شیعهشناسی میان مستشرقان یهودی برشمردهاند. او استاد دانشگاه عبری اورشلیم در اورشلیم است. او کتابی با عنوان «کتابخانه ابنطاووس و احوال و آثار او» درباره سید بن طاووس نوشته که به فارسی نیز ترجمه شده است.